Η Ειρήνη Παναγοπούλου μιλάει στο ελc για τη μεγάλη απόφαση να ανοίξει στο κοινό τη συλλογή της και να μοιραστεί τον προσωπικό της κόσμο
«Το συλλέγειν είναι εκτόνωση ψυχής και προσωπικά μου δίνει μεγάλη χαρά και ευχαρίστηση. Ανακαλύπτω συνεχώς πράγματα. Ένα έργο δεν εξαντλείται ποτέ, επαναπλαισιώνεται και χρόνο με τον χρόνο σε τροφοδοτεί εκ νέου»
Η εντυπωσιακή ομαδική έκθεση “Fernweh, ή νοσταλγία για άγνωστους τόπους”μας οδηγεί στην περιοχή της Βούλας, όπου στη Λεωφόρο Κωνσταντίνου Καραμανλή 157 μας περιμένει μια ξεχωριστή εικαστική συνθήκη. Στο κτήριο της ναυτιλιακής εταιρείας που διευθύνει η συλλέκτρια, η Συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου διατηρεί πλέον τον δικό της χώρο, ο οποίος άνοιξε για πρώτη φορά για το κοινό τον Ιούνιο του 2025 προσκαλώντας μας σε μια πολυεπίπεδη έκθεση με σημαντικότατα έργα, μέσα από την οποία γίνεται άμεσα αντιληπτό το εύρος και η διάσταση της Συλλογής Ειρήνης Παναγοπούλου.
Συναντήθηκα με την Ειρήνη Παναγοπούλου με αφορμή την εναρκτήρια αυτή έκθεση που έχει ως ποιητικό άξονα τον γερμανικό όρο Fernweh [fern («μακριά») + weh («πόνος»)], ως «πόνος για μακρινά μέρη» ή πιο ελεύθερα «νοσταλγία για άγνωστους τόπους». Με διαπέρασε η εσωτερικότητά της όσο μου μιλούσε για τη συλλογή· για το πώς αναζητά στα έργα απαντήσεις στα θέματα που την απασχολούν και «στριφογυρίζουν» στο μυαλό της, ενώ ταυτόχρονα ανακαλύπτει συνεχώς νέα πράγματα μέσα από αυτά. Η Ειρήνη Παναγοπούλου στηρίζει τη συλλογή της από την πρώτη στιγμή μόνη της, όπως αναφέρει στο ελc, ως γυναίκα συλλέκτρια σε έναν κατεξοχήν ανδροκρατούμενο χώρο – όπως συμβαίνει άλλωστε και με τον χώρο της ναυτιλίας. Πήρε την απόφαση να μοιραστεί τη συλλογή της, τον «προσωπικό κόσμο» της με το κοινό, μια μεγάλη απόφαση που εμπεριέχει βέβαια και ενθουσιασμό, όπως με διαβεβαιώνει.
Βρέθηκα, λοιπόν, ανάμεσα στα έργα της πολυποίκιλης συλλογής, έργα από σημαντικούς καλλιτέχνες της Ελλάδας και του εξωτερικού σε μια έκθεση που αναδεικνύει το «συλλέγειν» ως μια σύνθετη διαδικασία που εμπεριέχει την έρευνα, την τεκμηρίωση, την αρχειοθέτηση, τη διατήρηση και τη διαφύλαξη των αντικειμένων. Εικαστικά έργα, αντικείμενα λαϊκής τέχνης και design, αρχεία, βιβλία, χειρόγραφα, χάρτες, φωτογραφικά άλμπουμ κι εγκαταστάσεις, έργα συνολικά με χρονολογικό εύρος από τον 16ο αιώνα έως και τη σύγχρονη εποχή, απλώνονται στον χώρο της Συλλογής Ειρήνης Παναγοπούλου όπου κυριαρχούν τα πάνελ αποθήκευσης έργων, αυτά που συνήθως υπάρχουν στις αποθήκες των μουσείων και των γκαλερί.
Είναι πράγματι εντυπωσιακά τα ονόματα και τα έργα που μπορεί κανείς να συναντήσει στον χώρο: το μπαρ του Αλέξη Ακριθάκη, «χαρτογραφίες» του Κωνσταντίνου Ξενάκη και της Χρύσας Ρωμανού, camgun του Francis Alÿs,κεραμικά της Ελένης Βερναδάκη, η Εφημερίδα των Κυριών της Καλλιρρόης Παρρένδίπλα σε μια εξάτομη έκδοση της Οδύσσειας στα γαλλικά, αυθεντικά φωτογραφικά άλμπουμ από το 1880, έργα των Salvador Dalí, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Νικόλαου Γύζη, Βλάση Κανιάρη, Γιάννη Τσαρούχη, Στέλιου Φαϊτάκη, Bouchra Khalili, Richard Artschwager, Maja Bajević, Christoph Keller, Adrian Paci, Silvina Der-Meguerditchian, Charles Sandison, Wilhelm Sasnal, François-Louis Schmied, μεταξύ άλλων*.
Η έκθεση “Fernweh, ή νοσταλγία για άγνωστους τόπους”, σε επιμέλεια της υπεύθυνης της συλλογής, Κατερίνας Χατζή, είναι μόνο η αρχή καθώς ακολουθούν δημιουργικά σχέδια για άμεση σύνδεση με την καλλιτεχνική κοινότητα και επόμενες εκθέσεις με καλεσμένους επιμελητές, οι οποίοι μετά από έρευνα στη συλλογή θα παρουσιάσουν τη δική τους επιμελητική ματιά. Αυτή την περίοδο πραγματοποιείται ένα παράλληλο πρόγραμμα δημιουργικών διαλόγων, ενώ στις 10 Δεκεμβρίου η ίδια η Ειρήνη Παναγοπούλου μίλησε για την προσωπική της προσέγγιση στο συλλέγειν μέσα από επιλεγμένα αντικείμενα και έργα τέχνης.
«Δεν έχω σκεφτεί ποτέ αυτό που κάνω σαν επένδυση», μοιράζεται η ΕιρήνηΠαναγοπούλου στο ελc μιλώντας για την πορεία της ως συλλέκτρια, την ανάγκη της να βλέπει τον κόσμο μέσα από τα μάτια των καλλιτεχνών και τη συλλογή να είναι για εκείνη και «εκτόνωση ψυχής». Ακολουθούν όλα όσα μου είπε στην κουβέντα μας:
«Δεν ονειρεύτηκα ποτέ ότι θα γίνω συλλέκτρια»
«Δεν ονειρεύτηκα ποτέ ότι θα γίνω συλλέκτρια. Αυτή είναι μια πορεία που προέκυψε κάπως, όχι εντελώς τυχαία, αλλά δεν ήταν μια ιδιότητα που επιδίωκα. Ξεκίνησα θέλοντας να ασχοληθώ με τα εικαστικά, να γίνω καλλιτέχνις. Ήμουν ένα παιδί με έντονη καλλιτεχνική φύση. Ήταν αδιαμφισβήτητο αυτό. Δηλαδή και οι δάσκαλοι των καλλιτεχνικών πάντοτε κυνηγούσαν τους γονείς μου να με στείλουν στη Σχολή Καλών Τεχνών. Τελικά για χίλιους λόγους η ζωή με πήγε αλλού, αλλά η αγάπη μου για την τέχνη παρέμεινε.
Αν με ρωτάς πώς κατέληξα να συλλέγω, καταρχάς, ήμουν πάντα συλλέκτρια. Για παράδειγμα, από παιδί μάζευα κοχύλια στις παραλίες και τα χώριζα σε κατηγορίες και ενότητες, πράγμα που συνεχίζω να κάνω μέχρι σήμερα. Αργότερα, όταν ήμουν φοιτήτρια, προχώρησα στη συλλογή artist’s books, δηλαδή έργα σε μορφή βιβλίου, τα οποία μπορούσα να αγοράσω σε εκείνη τη φάση. Οπότε έτσι άρχισα να έρχομαι σε επαφή με καλλιτέχνες, πιο πολύ παρακολουθώντας το έργο τους. Κάποια στιγμή ωστόσο μπόρεσα να προχωρήσω και στην αγορά μεγαλύτερων έργων. Κι έτσι, πριν 20 χρόνια περίπου, ξεκίνησε η συλλογή μου ουσιαστικά και συστηματικά».
«…Αν όλοι παρατηρήσουμε λίγο τον εαυτό μας, θα ανακαλύψουμε πως κάτι συλλέγουμε»
«Η Συλλογή είναι ένας καθρέφτης του συλλέκτη, αλλά όπως καμιά φορά κοιτάμε στον καθρέφτη και δεν αντιλαμβανόμαστε άμεσα τον ίδιο μας τον εαυτό, έτσι και για τη συλλογή δεν είμαι σίγουρη αν επικοινωνεί κάποια συγκεκριμένη εικόνα προς τα έξω. Πάντοτε με τρόμαζε λιγάκι αυτή η ιδέα βέβαια, γιατί η συλλογή είναι κάτι πολύ προσωπικό, ειδικά για μένα. Συλλέγω πράγματα που με αγγίζουν, οπότε υπάρχει έντονα το προσωπικό στοιχείο μέσα σ’ αυτή. Έχω δυσκολία να την περιγράψω με ακρίβεια.
Νομίζω αν όλοι παρατηρήσουμε λίγο τον εαυτό μας, θα ανακαλύψουμε πως κάτι συλλέγουμε. Δηλαδή μπορεί να είναι κονσέρβες φαγητού ή μπορεί να είναι μολύβια… Όλοι έχουμε κάτι… Σήμερα που η αγορά και η ζωή μας έχει γίνει τόσο καταναλωτική ίσως μας διαφεύγει εκ πρώτης, αλλά είμαι σίγουρη ότι αν ψάξει κανείς στον προσωπικό του κόσμο θα βρει ότι έχει πολλές συλλογές και δεν το έχει αντιληφθεί».
«Για μένα η τέχνη είναι όπως και η τροφή, είναι απαραίτητο στοιχείο»
«Μεγάλωσα στην Ελλάδα όπου δεν υπήρχε Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Η εκπαιδευτική εκδρομή, δεν υπήρχε περίπτωση να σε πάει σε κάποιο εικαστικό δρώμενο. Οπότε είναι αρκετές γενιές που δεν έχουν εκτεθεί στη σύγχρονη τέχνη. Δεν την έχουν δει. Εμένα ως παιδί μου έλειψε πάρα πολύ αυτό. Έφυγα στο εξωτερικό και εκεί ήρθα σε επαφή με την τέχνη. Γιατί η τέχνη στο εξωτερικό ήταν τρόπος ζωής. Κάτι που για μένα δεν ήταν. Και επειδή εγώ ήμουν καλλιτεχνική φύση, εδώ με έβλεπαν σαν λιγότερο έξυπνη, λιγότερο ικανή. Τα καλλιτεχνικά ήταν δευτερεύοντος προσανατολισμού. Ακόμα και σήμερα αντιμετωπίζονται σαν κάτι που δεν είναι απαραίτητο. Για μένα η τέχνη είναι όπως και η τροφή, είναι απαραίτητο στοιχείο.
Μακάρι να ακούγονται όλο και περισσότερες φωνές. Ο κόσμος της τέχνης είναι ένα οικοσύστημα και σε αυτό το οικοσύστημα κάποτε υπήρχαν μόνο γκαλερί. Χρειάζονται να υπάρχουν και τα μουσεία. Χρειάζονται και ιδιωτικές συλλογές και οι οργανισμοί που οργανώνουν εκθέσεις. Όλοι χρειάζονται. Είναι ένα οικοσύστημα που έχει καλλιτέχνες, γκαλερί, συλλέκτες, μουσεία, επιμελητές, άνθρωποι που τα επικοινωνούν όλα αυτά. Είναι ένας πολύ ευρύς κόσμος και αξίζει να τον υποστηρίξουμε. Επιπλέον, δίνει δουλειά σε πάρα πολύ κόσμο. Eγώ μεγάλωσα με το να μου λένε όλοι ότι «και αν σπουδάσεις τέχνη, τι δουλειά θα κάνεις;». Δεν μπορούσε κανείς να “δει” παραπέρα. Και όμως όλο αυτό το οικοσύστημα υποστηρίζει αμέτρητες δουλειές και εργαζόμενους. Και αν μη τι άλλο ας το “δούμε” και έτσι.
Σπούδασα Καλές Τέχνες και ασχολήθηκα με τη γλυπτική και τη φωτογραφία. Η μεγάλη μου αγάπη ήταν και είναι η γλυπτική. Στο εξωτερικό δεν πήγα για να σπουδάσω τέχνες, αλλά κάτι το οποίο θα εξυπηρετούσε την επαγγελματική μου ζωή. Βρέθηκα μπροστά σε αυτό τον κόσμο της τέχνης και ήθελα να είμαι εκεί. Δηλαδή, τελικά εγκατέλειψα ό,τι έκανα και σπούδασα Καλές Τέχνες, γιατί αυτό ανταποκρίθηκε στη νοημοσύνη μου. Μου έδινε χαρά, όπως και συνεχίζει να μου δίνει».
«Έχω ανάγκη να βλέπω τον κόσμο μέσα από τα μάτια των καλλιτεχνών»
«Σαν καλλιτέχνις υπήρχαν κάποια θέματα που συνειδητοποίησα πως με απασχολούσαν. Αυτά συνεχίζουν και στριφογυρίζουν στο μυαλό μου. Θέματα που έχουν να κάνουν με τη γυναίκα, θέματα που προήλθαν από την εποχή μου και την κοινωνία εκείνη, από όταν ήμουν νέα, από τα βιώματά μου, και για τα οποία ακόμα δεν έχω βρει την απόλυτη, ικανοποιητική απάντηση. Αλλά υπάρχουν πάρα πολλοί καλλιτέχνες που τα έχουν θέσει κι αυτοί ως ερωτήματα που τους απασχολούν και ορισμένοι έχουν βρει και απαντήσεις με κάποιον τρόπο. Αυτά τα ερωτήματα σχετίζονται με τη γυναικεία φύση, με την οικογένεια, με τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.
Γενικά η συλλογή έχει έργα από διαφορετικούς τομείς: γλυπτική, ζωγραφική, media, όπως βίντεο. Έχει και πάρα πολλά βιβλία, ένα τεράστιο αρχείο. Μας ενδιαφέρει ολόκληρη η διαδικασία της δημιουργίας, γι’ αυτό και φυλάμε πολύ μεγάλο αρχείο με λεπτομέρειες που αφορούν τους καλλιτέχνες και το έργο τους.
Όταν λέμε contemporary art, δηλαδή σύγχρονη τέχνη, αναφερόμαστε βεβαίως σε καλλιτέχνες που είναι σύγχρονοί μου, μεγαλώνουν και εξελίσσονται παράλληλα με μένα, ταυτόχρονα, όμως, σε αυτό το ρεύμα, και κατ’ επέκταση στην ίδια τη συλλογή, εντάσσονται και νεότερες γενιές καλλιτεχνών με τα ζητήματα που τους απασχολούν. Βλέπουν τον σύγχρονο κόσμο με μια διαφορετική ματιά, και αυτό είναι κάτι που μας ενθουσιάζει. Μας κρατάει συνεχώς ενήμερους.
Βασικά τον κόσμο τον βλέπω μέσα από τα μάτια των καλλιτεχνών. Έχω ανάγκη να βλέπω τον κόσμο μέσα από τα μάτια τους. Έτσι μπορώ να αισθανθώ και να καταλάβω καλύτερα αυτά που γίνονται γύρω μας, που δεν είναι πάντοτε ευχάριστα. Ζούμε σε μια χώρα που γειτνιάζει με τη Μέση Ανατολή. Σίγουρα είμαστε αποδέκτες όλων αυτών των θλιβερών καταστάσεων που συμβαίνουν σε αυτές τις χώρες, στη Συρία, κυρίως στον Λίβανο, στην Παλαιστίνη, στο Ισραήλ. Και δεν μπορούμε να κλείνουμε τα μάτια σε αυτή τη γειτονιά μας.
Επίσης, η Αφρική περνάει απίστευτες δυσκολίες και πάλι εμείς είμαστε αποδέκτες αυτών των ανθρώπων που αναγκάζονται να φύγουν από τις χώρες τους. Είμαστε η πρώτη είσοδος σε έναν καλύτερο κόσμο που ονειρεύονται αυτοί οι άνθρωποι. Νομίζω ότι ο καλλιτεχνικός κόσμος στην Ελλάδα είναι πολύ ευαισθητοποιημένος σε όλα αυτά τα θέματα και καμιά φορά ίσως και παραπάνω από τον υπόλοιπο κόσμο. Δηλαδή φαίνεται μέσα από τα έργα τους και αυτή η ευαισθησία είναι κάτι που με συγκινεί πάρα πολύ.
Ακόμη, η νεολαία αντιλαμβάνομαι ότι βρίσκεται σε επαφή με όλα αυτά που γίνονται γύρω μας, τους ενδιαφέρει η ταυτότητά μας. Τι είναι αυτό που μας χαρακτηρίζει σαν Έλληνες; Σαν χώρα; Όλα αυτά εντυπώνονται στα έργα τους. Βγαίνουν μέσα από τα έργα αυτών των νέων καλλιτεχνών, οι οποίοι είναι, ας πούμε, 35 – 40 ετών. Είναι παιδιά που έχουν ζήσει πάρα πολύ την απότομη εξέλιξη της τεχνολογίας. Η αισθητική τους σίγουρα έχει επηρεαστεί από την τηλεόραση, το web, τα video games, το graffiti. Φαίνεται στα έργα τους. Δηλαδή ο τρόπος που μας δίνουν τις εμπειρίες τους δείχνει αυτές ακριβώς τις εικόνες που βίωσαν κάποτε. Είναι πολύ ωραίο αυτό».
«Το συλλέγειν είναι εκτόνωση ψυχής»
Το συλλέγειν είναι εκτόνωση ψυχής και προσωπικά μου δίνει μεγάλη χαρά και ευχαρίστηση. Ανακαλύπτω συνεχώς πράγματα. Ένα έργο δεν εξαντλείται ποτέ, επαναπλαισιώνεται και χρόνο με τον χρόνο σε τροφοδοτεί εκ νέου».
Έχει μεγάλο εύρος η συλλογή. Θεωρώ ότι το παρελθόν είναι αλληλένδετο με το παρόν. Βιώνουμε μια καθημερινή ιστορία, η οποία προέρχεται από το παρελθόν. Τα παλαιότερα αντικείμενα της συλλογής είναι κυρίως θρησκευτικές εικόνες. Αλλά τις εικόνες αυτές τις θαυμάζω ζωγραφικά. Δεν είναι για μένα ένα απόλυτα θρησκευτικό αντικείμενο, αλλά είναι και ζωγραφική, διότι η ιστορία της ζωγραφικής έχει και από εκεί καταβολές. Ζωγράφιζαν πάνω σε ένα κομμάτι ξύλο. Αυτό προχώρησε σε χαρτί, μετά πήγε σε καμβά. Αλλάξανε τα υλικά. Άλλα η ζωγραφική ως ζωγραφική παραμένει ένας τρόπος έκφρασης, αποτύπωση μιας ψυχής, ενός συμβάντος, ενός συναισθήματος.
Γενικά η τέχνη ιστορικά έχει μια τάση να συνδιαλέγεται με το παρόν από όποια εποχή και αν προέρχεται. Τελικά έχουμε πολλά περισσότερα κοινά με τους παλαιότερους. Πριν από εμάς οι άνθρωποι φαίνεται να είχαν βρει απαντήσεις, άλλες φορές με τα έργα τους εκφράζουν τους ίδιους προβληματισμούς με εμάς σήμερα.
«Με ενδιαφέρει η ματιά των καλλιτεχνών απέναντι στα θέματα που αφορούν τις γυναίκες»
«Και οι γυναίκες βήμα βήμα ακόμη πορευόμαστε προς την ισότητα. Το κάθε τι που καταφέρνουμε είναι μία ακόμα κατάκτηση, αν το θέσουμε από τη γυναικεία οπτική. Έχω μάθει να επιμένω, γιατί δεν γίνεται να προχωρήσεις αλλιώς. Θα ακούσεις και σχόλια τα οποία είναι προσβλητικά.
Δεν θα έλεγα ότι εστιάζω μόνο σε γυναίκες καλλιτέχνιδες ή στον γυναικείο κόσμο, αλλά με ενδιαφέρει εν γένει η ματιά των καλλιτεχνών απέναντι στα θέματα που αφορούν τις γυναίκες.
Η έκθεση Fernweh, ή νοσταλγία για άγνωστους τόπους, έφερε στην επιφάνεια έννοιες βαθιά ανθρώπινες· τα μεγάλα διλήμματα και τις επικοινωνιακές κρίσεις που δεν καταφέρνουμε να επιλύσουμε, ώστε να εξελιχθούμε χωρίς να οδηγούμαστε σε συγκρούσεις και πολέμους. Δηλαδή, πώς γίνεται η ανθρωπότητα να μην έχει βρει λύσεις για ειρήνη μέχρι σήμερα; Αυτό είναι ένα από τα πολλά ζητήματα που θέτει η επιμέλεια της έκθεσης μέσα από το ερώτημα: Υπάρχει ιδεώδες, και αν ναι, πώς μοιάζει; Όπως φαίνεται, οι άνθρωποι συνεχίζουμε να το αναζητούμε. Σίγουρα, δεν έχουμε απαντήσει σε όλα τα ερωτήματα ακόμη.
Από εδώ και πέρα στη συλλογή προχωράμε δημιουργώντας νέες εκθέσεις, με ξεχωριστές επιμέλειες. Έχω επισκεφθεί πολλές ιδιωτικές συλλογές, αλλά είναι η πρώτη φορά που παρουσιάζω η ίδια τη δική μου συλλογή σε τέτοια κλίμακα. Δεν είναι μια διαδικασία που ολοκληρώνεται άμεσα· δεν ήταν εύκολη απόφαση να ανοίξει η συλλογή, και μαζί της και ο προσωπικός μου κόσμος. Ήταν μεγάλη απόφαση, όμως και μεγάλη χαρά.
Από τα ωραιότερα στοιχεία είναι η επαφή με τους επισκέπτες. Ξεκινάς χωρίς να ξέρεις το αποτέλεσμα, πώς θα το δεχτεί ο κόσμος ή αν θα έρθει κανείς. Είναι κάτι άγνωστο. Με μεγάλη ικανοποίηση βλέπουμε ότι η επισκεψιμότητα είναι υψηλή, ότι το ενδιαφέρον του κοινού είναι έντονο και ότι μοιράζονται μαζί μας θετικά σχόλια.
Εξίσου σημαντική είναι και η επαφή μου με τους καλλιτέχνες. Βρίσκω ότι η συνομιλία μαζί τους είναι πάντα ευεργετική. Έχεις πάντα κάτι να μάθεις. Οι καλλιτέχνες κοιτάζουν την ανθρωπότητα μέσα από τον φανταστικό τους κόσμο.
Δεν έχω σκεφτεί ποτέ τη συλλογή σαν επένδυση. Δεν σκέφτομαι με αυτό τον τρόπο. Έχω ένα θέμα στο μυαλό μου κάτι που με απασχολεί βαθιά και αυτό με κινεί στην έρευνα και τη συλλεκτική πρακτική. Η ίδια η δημιουργία είναι αυτή που με ελκύει».