Τα 20 σημαντικότερα έργα τέχνης Eλλήνων καλλιτεχνών από το ’60 ως σήμερα.
Ζητήσαμε από καταξιωμένους επιμελητές, ιστορικούς τέχνης, συλλέκτες και γκαλερίστες να επιλέξουν τα εμβληματικά έργα τέχνης που καθόρισαν, μεταμόρφωσαν και επηρέασαν το τοπίο της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα από τη δεκαετία του ’60 έως σήμερα.
Ποια είναι τα έργα σύγχρονης τέχνης που εδραίωσαν τη νεωτερικότητα, διαμόρφωσαν νέες γλώσσες, άνοιξαν θέματα κοινωνικά και πολιτικά και έπαιξαν ρόλο στις εξελίξεις της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα; Απευθύναμε μια πρόσκληση στη συλλέκτρια Ειρήνη Παναγοπούλου, στην ιστορικό τέχνης και επιμελήτρια Μπία Παπαδοπούλου, στον ιστορικό τέχνης και επιμελητή Πάνο Γιαννικόπουλο, στους γκαλερίστες Αρσέν και Ρουπέν Καλφαγιάν, στον ιστορικό τέχνης και επιμελητή Χριστόφορο Μαρίνο, στον έμπορο έργων τέχνης Άγγελο Σταυρόπουλο και στον ομότιμο καθηγητή της Aρχιτεκτονικής Γιώργο Τζιρτζιλάκη, προκειμένου να προτείνουν είκοσι από τα πιο σημαντικά έργα τέχνης στην Ελλάδα από τη δεκαετία του ’60 μέχρι σήμερα και να συζητήσουμε γι’ αυτά.
Η λίστα αυτή των έργων και των καλλιτεχνών βάζει τα θεμέλια μιας συζήτησης που φιλοδοξούμε να ανοίξει γύρω από το αν και κατά πόσο κατανοήθηκε, μελετήθηκε και έγινε οικεία στο κοινό η σύγχρονη ελληνική τέχνη η οποία, μολονότι το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης ήταν κλειστό για πολλά χρόνια και παρά την κυρίαρχη τάση της αναπαράστασης, άφησε ισχυρό αποτύπωμα και συζητείται εκ νέου, με εκθέσεις που μας συστήνουν ακόμα και σήμερα καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες που δεν αξιολογήθηκαν και δεν εκτιμήθηκαν στην εποχή τους, όχι επειδή τους έλειπε η καλλιτεχνική αξία αλλά επειδή το ευρύ κοινό δεν συνδέθηκε με το είδος της τέχνης με την οποία ασχολήθηκαν.
Ο νόστος και το μεταναστευτικό, η μυθολογική καταγωγή, ο μυστικισμός, το σώμα, το περιβάλλον, οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις και ο χώρος είναι έννοιες τις οποίες επεξεργάζονται με τόλμη τα έργα αυτά, και μας απασχολούν μέχρι σήμερα.
Από τη δεκαετία του ’60 και μετά, οι ζυμώσεις που γίνονται στον χώρο της τέχνης φέρνουν στο προσκήνιο έργα –εγκαταστάσεις και περφόρμανς– που σηματοδοτούν το πέρασμα από την αναπαράσταση σε χώρους εμπειρίας, αλλάζοντας το σημείο από το οποίο ερχόμαστε σε επαφή με το έργο. Πλέον μπορεί να είναι και έξω από τους χώρους μιας γκαλερί· σε πολλές περιπτώσεις η ίδια οργανώνει εκθέσεις σε εξωτερικούς ή απρόσμενους χώρους. Εκτός από το κέλυφος, αλλάζει και η επιφάνεια και το περιεχόμενο. Συναντάμε καλλιτέχνες που έχουν ταξιδέψει και ζήσει στο εξωτερικό και φέρνουν τη διεθνή εμπειρία ως πνεύμα, αντίληψη και πρακτική, αφού έχουν συνδεθεί με τα ευρωπαϊκά και διεθνή ρεύματα, έχουν συνομιλήσει με τη διεθνή σκηνή και πολλοί από αυτούς έχουν ήδη διαπρέψει.
Συγχρόνως αλλάζει και η θέση του θεατή. Οι καλλιτέχνες επιδιώκουν συχνά τη σύνδεσή τους με κοινωνικά σύνολα, ζητούν τη συμμετοχή του κοινού, που γίνεται ουσιώδης, ενώ και το ίδιο το κοινό δεν είναι πλέον ένας παθητικός θεατής του έργου: εμπλέκεται, αντιδρά, αισθάνεται, συζητά. Τα όρια της τέχνης διευρύνονται και εκδημοκρατίζονται.
Η λίστα που συγκροτήθηκε και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί τελεσίδικη ή οριστική, αναφέρεται σε έργα που άφησαν το αποτύπωμά τους στην Ιστορία της Τέχνης. Που επηρέασαν καλλιτέχνες επόμενων γενεών και διαμόρφωσαν τα κριτήρια ενός κοινού που είδε πολλά από αυτά να δημιουργούνται ή και να καταστρέφονται μπροστά στα μάτια του, επισκέφθηκε ανοίκειους χώρους για να τα δει και ενώ αρκετά από αυτά δεν υπάρχουν σήμερα, τα ανακαλεί ως κρίσιμες εμπειρίες στη μνήμη του.
Στη συζήτηση που ξεκίνησε με την επιλογή των συγκεκριμένων έργων δεν θα μπορούσαν να παραλειφθούν τα θέματα που απασχόλησαν τους καλλιτέχνες και βρίσκονται στο επίκεντρο της δημιουργίας τους. Ο νόστος και το μεταναστευτικό, η μυθολογική καταγωγή, ο μυστικισμός, το σώμα, το περιβάλλον, οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις και ο χώρος, έννοιες τις οποίες επεξεργάζονται με τόλμη, μας απασχολούν και σήμερα και σχετίζονται με τη σημασία του έργου. Η αναδρομή σε σπουδαίες στιγμές που συνέβησαν στην Αθήνα, τον Πειραιά και την Πάτρα βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο αλλάζει μέσα στο περιβάλλον της μεταπολιτευτικής Ελλάδας η αντίληψη για την ίδια την αξία της τέχνης και των έργων της, με τη μεταβλητότητά της –που πολλές φορές μοιάζει να μην είναι κατανοητή– να γίνεται μέρος της ζωής μας. Από τη συζήτηση δεν θα μπορούσε να λείψει η παρουσία των γυναικών καλλιτεχνών που έμειναν για πολλά χρόνια στο περιθώριο, στη σκιά, αναγνωρίστηκαν αργά και η εκ νέου ανάγνωση του έργου τους δείχνει πόσο σημαντική και πρωτοποριακή ήταν η θέση, η στάση, η πρακτική και εν τέλει η παρουσία τους στον επαναπροσδιορισμό και στην εξέλιξη της σύγχρονης τέχνης.