Revisiting: Fernweh, ή νοσταλγία για άγνωστους τόπους: Η Συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου ταξιδεύει στο Λονδίνο
Mια συλλογή, όπως και η επιθυμία για ταξίδι και ανακάλυψη, δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Στο Λονδίνο, μέρος της Συλλογής Ειρήνης Παναγοπούλου παρουσιάζεται για πρώτη φορά εκτός Ελλάδας με την έκθεση Revisiting: Fernweh, ή νοσταλγία για άγνωστους τόπους (Revisiting: Fernweh, or Nostalgia for Unknown Lands). Μια έκθεση για τη λαχτάρα του μακρινού, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα, εδώ και αιώνες, υπάρχει ανάμεσα στην πραγματικότητα, τη μνήμη και τη φαντασία.
Αυτή την παράδοξη επιθυμία και λαχτάρα για έναν μακρινό τόπο, ακόμη κι αν δεν τον έχουμε επισκεφθεί ποτέ, περιγράφει η γερμανική λέξη Fernweh. Ο όρος καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1835 από τον Γερμανό πρίγκιπα Hermann von Pückler-Muskau, για να αποδώσει τη μελαγχολική νοσταλγία για άγνωστα μέρη.
Είναι μια λέξη που μοιάζει να περιέχει ολόκληρη τη ρομαντική ιδέα του ταξιδιού, όχι μόνο την επιθυμία να φύγεις, αλλά την επιθυμία να συναντήσεις κάτι που έχει ήδη αρχίσει να υπάρχει μέσα σου.
Από αυτή την έννοια ξεκινά η πρώτη διεθνής παρουσίαση της Συλλογής Ειρήνης Παναγοπούλου εκτός Ελλάδας. Έναν χρόνο μετά την έκθεση που εγκαινίασε τον Χώρο της Συλλογής στην Αθήνα, το 2025, η έκθεση μεταφέρεται στο Ελληνικό Κέντρο του Λονδίνου (The Hellenic Centre) ως μια νέα ανάγνωση.
Η μετατόπιση έχει σημασία. Άλλωστε, μια συλλογή δεν είναι ποτέ μόνο το άθροισμα των έργων της αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αυτά συνομιλούν με τον χώρο, την εποχή και το βλέμμα του θεατή.
Στο Λονδίνο, 17 έργα 15 διεθνών καλλιτεχνών αποκτούν ένα διαφορετικό γεωγραφικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Τα περισσότερα παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο Ηνωμένο Βασίλειο, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο για τη συλλογή και για τις διεθνείς συνεργασίες της Συλλογής.
Η επιλογή της Κατερίνας Χάτζη, που έχει την επιμέλεια της έκθεσης, είναι διαχρονική. Γλυπτική, ζωγραφική, φωτογραφία, χαρακτική, κολάζ, βίντεο, φωτεινά κουτιά και βιβλία συνυπάρχουν σε ένα χρονικό τόξο που εκτείνεται από τον 18ο έως τον 21ο αιώνα.
Ανάμεσα στους καλλιτέχνες βρίσκονται οι Kader Attia, Lynda Benglis, Βλάσης Κανιάρης, Marc Chagall, Marie-Gabriel-Florent-Auguste Comte de Choiseul-Gouffier, William Nelson Copley, Claire Fontaine, Bouchra Khalili, Brice Marden, Martin Parr, Elizabeth Peyton, Niki de Saint Phalle, Jean Tinguely, Sean Scully, Thomas Struth και Rodrigo Torres.
Είναι ένα ετερόκλητο, εκ πρώτης όψεως, σύνολο και εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμή του.
Η Ελλάδα που προκύπτει από τα έργα δεν είναι η Ελλάδα των καρτ-ποστάλ ούτε ένας τόπος στατικός, ή κάποιο εξωτικό σκηνικό που περιμένει να αναγνωριστεί μέσα από τα γνώριμα σύμβολά του. Είναι περισσότερο ένα πολιτισμικό τοπίο που κατασκευάζεται ξανά και ξανά από όσους το κοιτούν, από τον ταξιδιώτη, τον καλλιτέχνη, τον συλλέκτη, τον ιστορικό, ακόμη και από εκείνον που δεν έχει βρεθεί ποτέ σε αυτήν.
Για αιώνες, η Ελλάδα υπήρξε θέμα προβολής. Η αρχαιότητά της προκάλεσε τον θαυμασμό του Ευρωπαίου περιηγητή και τροφοδότησε το φαντασιακό του Ρομαντισμού. Τα ερείπια έγιναν σύμβολα, τα τοπία μυθολογήθηκαν, και το παρελθόν απέκτησε μια αυτόνομη διάσταση. Πολλές φορές, ο ταξιδιώτης δεν επισκέπτεται έναν τόπο απλώς για να τον δει, αλλά για να συναντήσει την εικόνα που είχε ήδη σχηματίσει γι’ αυτόν.
Η έκθεση ενδιαφέρεται για αυτή τη διάσταση της παρατήρησης. Για το σημείο όπου η εμπειρία συναντά την ονειροπόληση και η πραγματικότητα αρχίζει να μεταμορφώνεται σε φαντασία.
Σε αυτή την ανάγνωση, το ταξίδι είναι ένας τρόπος γνώσης. Και η συλλογή, όπως και το μουσείο, γίνεται ένας άλλος τρόπος ταξιδιού. Μετατρέπεται σε διαδικασία μέσα από την οποία συγκεντρώνουμε θραύσματα του κόσμου για να προσπαθήσουμε να τον κατανοήσουμε.
Και ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της έννοιας Fernweh είναι ότι ενώ δηλώνει τη νοσταλγία για το άγνωστο, καταλήγει να θέτει μέσα από τα έργα ένα πιο δύσκολο ερώτημα.
Πόσο πραγματικά γνωρίζουμε έναν τόπο που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε;
H συνεργασία με το Ελληνικό Κέντρο του Λονδίνου προέκυψε μέσα από μια μακροχρόνια σχέση, και η αφορμή δόθηκε από την επίσκεψη της διευθύντριάς του Ελληνικού Κέντρου, Νάγιας Γιακουμάκη, στην πρώτη έκθεση που εγκαινίασε τον χώρο της Συλλογής Ειρήνης Παναγοπούλου στην Αθήνα το 2025.
Εκεί γεννήθηκε από κοινού η επιθυμία να διερευνηθεί μια συνέργεια και να παρουσιαστεί με μια ανανεωμένη εκδοχή της έκθεσης στο Λονδίνο. Στον χώρο του Ελληνικού Κέντρου, η συλλογή αποκτά μια δεύτερη ζωή. Η ελληνικότητα παρουσιάζεται ως ερώτημα. Τι θυμόμαστε; Τι επιλέγουμε να βλέπουμε; Ποιος αφηγείται την ιστορία ενός τόπου; Και πόσο από αυτό που ονομάζουμε πολιτιστική κληρονομιά είναι τελικά αποτέλεσμα μιας αδιάκοπης διαδικασίας επιλογής, προβολής και επανερμηνείας.
Για μια συλλογή που γεννήθηκε στην Αθήνα και τώρα ανοίγει τον διάλογό της προς τα έξω, η μετάβαση αυτή αποκτά και έναν συμβολικό χαρακτήρα. Η συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου, ιδρύτριας της ομώνυμης συλλογής, δημιουργεί ένα δίκτυο συνδέσεων ανάμεσα σε εποχές, καλλιτέχνες και διαφορετικές αντιλήψεις για τον κόσμο.
Και η έννοια του Fernweh προσφέρει τον καταλληλότερο όρο για να περιγραφεί αυτή η κίνηση. Γιατί μια συλλογή, όπως και η επιθυμία για ταξίδι και ανακάλυψη, δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Πάντα θα υπάρχει ένας ακόμα τόπος να ανακαλυφθεί, ή μια εικόνα να αμφισβητηθεί.